ΜΑΘΗΜΑ XLIV LECTIO QUARTA ET QUADRAGESIMA

Η ΖΩΗ ΤΩΝ ΤΥΡΑΝΝΩΝ

 ΚΕΙΜΕΝΟ 44

Haec est tyrannorum vita, in qua nulla fides, nulla caritas, nulla fiducia benevolentiae stabilis esse potest: tyrannis omnia semper suspecta atque sollicita sunt; nullus locus amicitiae eis est. Nescio enim quis possit diligere eum, quem metuat, aut eum, a quo se metui putet. Coluntur tamen simulatione dumtaxat ad tempus. Quodsi forte, ut fit plerumque, ceciderunt, tum intellegitur, quam fuerint inopes amicorum. Hoc est quod Tarquinium dixisse ferunt exulantem: «Tum intellexi, quos fidos amicos habuissem, quos infidos, cum iam neutris gratiam referre poteram».

Tarquinius

 ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

Αυτή είναι η ζωή των τυράννων· σ` αυτή<sup>[1]</sup> δεν μπορεί να υπάρξει καμιά εμπιστοσύνη, καμιά αγάπη, καμιά πίστη σε σταθερή φιλία. Οι τύραννοι πάντα υποπτεύονται κι ανησυχούν για όλα. Δεν έχει θέση η φιλία σ` αυτούς: γιατί δεν ξέρω ποιος μπορεί να αγαπά όποιον φοβάται ή αυτόν που νομίζει πως τον φοβάται. Στους τυράννους δείχνουν εντούτοις οι γύρω τους υποκριτικό σεβασμό, τουλάχιστον για κάποιο χρονικό διάστημα. Αν όμως τύχει να χάσουν την αρχή^[2], όπως συνήθως συμβαίνει, τότε καταλαβαίνουν πόσο τους έλειπαν οι φίλοι^[3]. Λένε πως ο Ταρκύνιος όταν ήταν εξόριστος είπε αυτό (το λόγο): «Τότε μόνο κατάλαβα ποιοι μου ήταν αληθινοί φίλοι και ποιοι ψεύτικοι^[4], όταν δεν μπορούσα πια να ανταποδώσω τις χάρες ούτε σε εκείνους ούτε σ` αυτούς».

---

[1] στην οποία

[2] να πέσουν

[3] πόσο ήταν στερημένοι από φίλους

[4] ποιους είχα αληθινούς φίλους και ποιους ψεύτικους

ΣΥΝΤΑΞΗ

Haec: Κ στο vita

est: ρήμα

tyrannorum: γενική υποκειμενική στο vita

vita: Υ στο est

in qua: εμπρόθετος της στάσης σε τόπο μεταφορικά

nulla: επιθετικός προσδιορισμός στο fides

fides: Y στο potest και στο απαρέμφατο esse

nulla: επιθετικός προσδιορισμός στο caritas

caritas: Y στο potest και στο απαρέμφατο esse

nulla: επιθετικός προσδιορισμός στο fiducia

fiducia: Y στο potest και στο απαρέμφατο esse

benevolentiae: γενική αντικειμενική στο fiducia

stabilis: επιθετικός προσδιορισμός στο benevolentiae

esse: τελικό απαρέμφατο, Α στο potest, ταυτοπροσωπία

potest: ρήμα

tyrannis: δοτική προσωπική αντιχαριστική

omnia: Υ στο sunt

semper: επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου

suspecta: Κ στο omnia

sollicita: Κ στο omnia

sunt: ρήμα

nullus: επιθετικός προσδιορισμός στο locus

locus: Y στο est

amicitiae: δοτική κατηγορηματική του σκοπού από το est (ή δοτική της αναφοράς)

eis: δοτική προσωπική κτητική

est: ρήμα

Nescio: ρήμα

quis: Υ στο possit και στο diligere

possit: ρήμα

diligere: τελικό απαρέμφατο, Α στο possit, ταυτοπροσωπία

eum: Α στο diligere

quem: A στο metuat

metuat: ρήμα

eum: Α στο diligere

a quo: εμπρόθετος του ποιητικού αιτίου στο metui

se: Υ στο metui

metui: ειδικό απαρέμφατο, Α στο putet

putet: ρήμα ( με Υ το is)

Coluntur: ρήμα

tyranni: το εννοούμενο Υ

simulatione: αφαιρετική του τρόπου

dumtaxat: επιρρηματικός προσδιορισμός του ποσού στο ad tempus coluntur

ad tempus: εμπρόθετος του χρόνου

forte: επιρρηματικός προσδιορισμός του τρόπου
id: εννοούμενο Υ

fit: ρήμα

plerumque: επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου

ceciderunt: ρήμα

tum: επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου

intellegitur: ρήμα

fuerint: ρήμα

inopes: Κ στο tyranni

amicorum: γενική ως συμπλήρωμα ή αντικειμενική στο inopes

Hoc: Κ στη δευτερεύουσα αναφορική ονοματική μέσω το est

est: ρήμα

quod: Α σύστοιχο στο dixisse

Tarquinium: Y στο dixisse

dixisse: ειδικό απαρέμφατο, Α στο ferunt
homines: το εννοούμενο Υ

ferunt: ρήμα

exulantem: χρονική μετοχή (σύγχρονο)

Tum: επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου

intellexi: ρήμα

quos: Α στο habuissem

fidos: επιθετικός προσδιορισμός στο amicos

amicos: Κ του quos

habuissem: ρήμα

quos: Α στο habuissem
amicos: εννοούμενο Κ του quos

infidos: επιθετικός προσδιορισμός στο amicos

iam: επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου

neutris: Α έμμεσο στο referre

gratiam: A άμεσο στο referre

referre: τελικό απαρέμφατο, Α στο poteram

poteram: ρήμα
ego: Υ στο ρήμα και στο απαρέμφατο

   ΔΕΥΤΕΡΕΥΟΥΣΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

 in qua nulla fides, nulla caritas, nulla fiducia benevolentiae stabilis esse potest: Δευτερεύουσα αναφορική επιθετική προσδιριστική πρόταση, με προσδιοριζόμενο όρο τη λέξη vita. Εισάγεται με το εμπρόθετο in qua και εκφέρεται με ΟΡΙΣΤΙΚΗ, γιατί εκφράζει κάτι το πραγματικό.

   quis possit diligere eum aut eum: Δευτερεύουσα ουσιαστική πλάγια ερωτηματική πρόταση απλή, μερικής άγνοιας. Εισάγεται με την ερωτηματική αντωνυμία quis. Εκφέρεται με ΥΠΟΤΑΚΤΙΚΗ, γιατί θεωρείται ότι η εξάρτηση δίνει υποκειμενική χροιά στο περιεχόμενο της πρότασης, χρόνου ενεστώτα (possit), γιατί εξαρτάται από ρήμα χρόνου αρκτικού (nescio) και γιατί δηλώνει το σύγχρονο στο παρόν. Ισοδυναμεί με ουσιαστικό και λειτουργεί ως αντικείμενο στο ρήμα nescio.

   quem metuat: Δευτερεύουσα αναφορική επιθετική προσδιοριστική πρόταση· εισάγεται με την αναφορική αντωνυμία quem και εκφέρεται με ΥΠΟΤΑΚΤΙΚΗ λόγω ένταξής της στον πλάγιο λόγο, χρόνου ενεστώτα (metuat), γιατί εξαρτάται από ρήμα χρόνου αρκτικού (diligere, possit και αυτό από το nescio) και γιατί δηλώνει το σύγχρονο στο παρόν. Προσδιορίζει την έννοια της λέξης eum, στην οποία αναφέρεται.

   a quo se metui putet: Δευτερεύουσα αναφορική επιθετική προσδιοριστική πρόταση· εισάγεται με το εμπρόθετο a quo και εκφέρεται με ΥΠΟΤΑΚΤΙΚΗ λόγω ένταξής της στον πλάγιο λόγο, χρόνου ενεστώτα (putet), γιατί εξαρτάται από ρήμα χρόνου αρκτικού (diligere, possit και αυτό από το nescio) και γιατί δηλώνει το σύγχρονο στο παρόν. Προσδιορίζει την έννοια της λέξης eum, στην οποία αναφέρεται.

   Quodsi forte ceciderunt: δευτερεύουσα επιρρηματική υποθετική πρόταση. Εισάγεται με τον υποθετικό σύνδεσμο Quodsi, επειδή είναι καταφατική, εκφέρεται με ΟΡΙΣΤΙΚΗ. Η απόδοση, κύρια πρόταση (tum intellegitur), εκφέρεται με ΟΡΙΣΤΙΚΗ. Ο υποθετικός λόγος εκφράζει υπόθεση ανοικτή - χωρίς δηλ. να δηλώνεται αν αληθεύει ή όχι.

   ut fit plerumque: Απλή παραβολική πρόταση. Εισάγεται με τον παραβολικό σύνδεσμο ut και εκφέρεται με ΟΡΙΣΤΙΚΗ, επειδή η σύγκριση αφορά δύο πράξεις ή καταστάσεις που είναι ( ή θεωρούνται ως ) αντικειμενική πραγματικότητα. Λειτουργεί ως β΄ όρος της σύγκρισης· ο α΄ όρος είναι η υποθετική πρόταση. Εκφράζει τον τρόπο.

   quam fuerint inopes amicorum: Δευτερεύουσα ουσιαστική πλάγια ερωτηματική πρόταση απλή, μερικής άγνοιας. Εισάγεται με το ερωτηματικό επίρρημα quam. Εκφέρεται με ΥΠΟΤΑΚΤΙΚΗ, γιατί θεωρείται ότι η εξάρτηση δίνει υποκειμενική χροιά στο περιεχόμενο της πρότασης, χρόνου παρακείμενου (fuerint), γιατί εξαρτάται από ρήμα χρόνου αρκτικού (intellegitur) και γιατί δηλώνει το προτερόχρονο στο παρόν. Ισοδυναμεί με ουσιαστικό και λειτουργεί ως υποκείμενο στο απρόσωπο ρήμα intellegitur.

   quod Tarquinium dixisse ferunt exulantem: Δευτερεύουσα ουσιαστική αναφορική πρόταση· εισάγεται με την αναφορική αντωνυμία quod και εκφέρεται με ΟΡΙΣΤΙΚΗ, γιατί δηλώνει το πραγματικό. Ισοδυναμεί με ουσιαστικό και λειτουργεί ως υποκείμενο στο est.

   quos fidos amicos habuissem: Δευτερεύουσα ουσιαστική πλάγια ερωτηματική πρόταση απλή, μερικής άγνοιας. Εισάγεται με την ερωτηματική αντωνυμία quos. Εκφέρεται με ΥΠΟΤΑΚΤΙΚΗ, γιατί θεωρείται ότι η εξάρτηση δίνει υποκειμενική χροιά στο περιεχόμενο της πρότασης, χρόνου υπερσυντέλικου (habuissem), γιατί εξαρτάται από ρήμα χρόνου ιστορικού (intellexi, παρακείμενος με σημασία αορίστου) και γιατί δηλώνει το προτερόχρονο στο παρελθόν. Ισοδυναμεί με ουσιαστικό και λειτουργεί ως αντικείμενο στο ρήμα intellexi.

  quos infidos (amicos habuissem): Δευτερεύουσα ουσιαστική πλάγια ερωτηματική πρόταση απλή, μερικής άγνοιας. Εισάγεται με την ερωτηματική αντωνυμία quos. Εκφέρεται με ΥΠΟΤΑΚΤΙΚΗ, γιατί θεωρείται ότι η εξάρτηση δίνει υποκειμενική χροιά στο περιεχόμενο της πρότασης, χρόνου υπερσυντέλικου (habuissem), γιατί εξαρτάται από ρήμα χρόνου ιστορικού (intellexi, παρακείμενος με σημασία αορίστου) και γιατί δηλώνει το προτερόχρονο στο παρελθόν. Ισοδυναμεί με ουσιαστικό και λειτουργεί ως αντικείμενο στο ρήμα intellexi.

   cum iam neutris gratiam referre poteram: δευτερεύουσα επιρρηματική χρονική πρόταση. Εισάγεται με τον καθαρά χρονικό cum και εκφέρεται με ΟΡΙΣΤΙΚΗ, γιατί η πράξη μας ενδιαφέρει μόνο από άποψη χρόνου.

---

[1] στην οποία

[2] να πέσουν

[3] πόσο ήταν στερημένοι από φίλους

[4] ποιους είχα αληθινούς φίλους και ποιους ψεύτικους

ΜΑΘΗΜΑ XLIII LECTIO TERTIA ET QUADRAGESIMA

Η ΟΡΓΗ ΤΗΣ ΜΑΝΑΣ

Coriolanus et Veturia

ΚΕΙΜΕΝΟ 43

Num ad hostem veni et captiva in castris tuis sum ? In hoc me longa vita et infelix senecta traxit, ut primum exsulem deinde hostem te viderem ? Qui potuisti populari hanc terram, quae te genuit atque aluit ? Non tibi ingredienti fines patriae ira cecidit ? Quamvis infesto et minaci animo perveneras, cur, cum in conspectu Roma fuit, tibi non succurit: «intra illa moenia domus ac penates mei sunt, mater coniunx liberique»? Ergo ego nisi peperissem, Roma non oppugnaretur; nisi filium haberem, libera in libera patria mortua essem. Ego nihil iam pati possum nec diu miserrima futura sum: at contra hos, si pergis, aut immatura mors aut longa servitus manet.

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

Μήπως ήρθα σε εχθρό και είμαι αιχμάλωτη στο στρατόπεδό σου; Σε τέτοιο σημείο με κατάντησε η μακροζωία και τα έρμα γηρατειά μου, που να σε δω πρώτα εξόριστο και ύστερα εχθρό; Πώς μπόρεσες να ερημώσεις αυτή τη χώρα που σε γέννησε και σε ανάθρεψε; Δε σου πέρασε η οργή τη στιγμή που πατούσες τα σύνορα της πατρίδας σου; Παρόλο που είχες φτάσει με τόσο εχθρική και απειλητική διάθεση^[1] γιατί, σαν είδες τη Ρώμη, δεν πέρασε αυτή η ιδέα από το μυαλό σου: «Μέσα σε εκείνα τα τείχη βρίσκονται το σπίτι μου κι οι θεοί μου, η μάνα, η γυναίκα και τα παιδιά μου»; Αν λοιπόν εγώ δε σε γένναγα, η Ρώμη δε θα βρισκόταν πολιορκημένη· αν δε σε είχα γιο, θα πέθαινα λεύτερη δε λεύτερη πατρίδα. Εγώ τίποτε πια δεν μπορώ να πάθω κι ούτε θα είμαι τόσο δυστυχισμένη για πολύ ακόμη· αυτούς εδώ όμως, αν συνεχίσεις, τους περιμένει ή πρόωρος θάνατος ή μακρόχρονη σκλαβιά.

Coriolanus et Veturi

ΣΥΝΤΑΞΗ

ad hostem: εμπρόθετος προσδιορισμός της εχθρικής κατεύθυνσης σε πρόσωπο

veni: ρήμα

captiva: Κ στο ego

in castris: εμπρόθετος προσδιορισμός της στάσης σε τόπο

tuis: επιθετικός προσδιορισμός στο castris

sum: ρήμα

In hoc: εμπρόθετος προσδιορισμός της  κατάστασης

me: Α στο traxit

longa: επιθετικός προσδιορισμός στο vita

vita: Υ στο traxit

infelix: επιθετικός προσδιορισμός στο senecta

senecta: Υ στο traxit

traxit: ρήμα

primum: επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου, χρονική σειρά

exsulem: Κ του te

deinde: επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου, χρονική σειρά

hostem: Κ του te

te: Α στο viderem

viderem: ρήμα 
qui: επιρρηματικός προσδιορισμός του τρόπου

potuisti: ρήμα

tu: Υ στο potuisti

populari: τελικό απαρέμφατο, Α στο potuisti, ταυτοπροσωπία

hanc: επιθετικός προσδιορισμός στο terram

terram: Α στο populari

quae: Υ στο genuit

te: A στα genuit, aluit

genuit: ρήμα

atquae: Y στο aluit

aluit: ρήμα

tibi: Α στο cecidit (ή δοτική προσωπική ηθική)

ingredienti: χρονική μετοχή συνημμένη στο tibi (σύγχρονο)

fines: Α στο cecidit

patriae: γενική κτητική στο fines

ira: Υ στο cecidit

cecidit: ρήμα

infesto: επιθετικός προσδιορισμός στο animo

minaci: επιθετικός προσδιορισμός στο animo

animo: αφαιρετική του τρόπου

perveneras: ρήμα

in conspectu: εμπρόθετος προσδιορισμός της κατάστασης

Roma: Υ στο fuit

fuit: ρήμα

tibi: δοτική προσωπική

non succurit: ρήμα 
intra illa moenia domus ac penates mei sunt, mater coniunx liberique: η πρόταση λειτουργεί νοηματικά ως Υ του ρήματος

intra moenia: εμπρόθετος του τόπου

illa: επιθετικός προσδιορισμός στο moenia

domus: Υ στο sunt

penates: Υ στο sunt

mei: επιθετικός προσδιορισμός στο penates

sunt: ρήμα

mater: Υ στο sunt

coniunx: Υ στο sunt

liberique: Υ στο sunt

Ergo: παρατακτικός συμπερασματικός σύνδεσμος

ego: Υ στο peperissem

peperissem: ρήμα 
te: εννοούμενο Α του peperissem

Roma: Υ στο non oppugnaretur

non oppugnaretur: ρήμα

filium: Α στο haberem (ή Κ στο εννοούμενο te=Α στο haberem)

haberem: ρήμα

libera: επιρρηματικό κατηγορούμενο του τρόπου

in patria: εμπρόθετος στάσης σε τόπο

libera: επιθετικός προσδιορισμός στο patria

mortua essem[1]: ρήμα

Ego: Υ στο possum

nihil: Α στο pati

iam: επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου

pati: τελικό απαρέμφατο, Α στο possum, ταυτοπροσωπία

possum: ρήμα

diu: επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου

miserrima: Κ στο ego

futura sum: ρήμα

contra: επιρρηματικός προσδιορισμός του τρόπου

hos: Α στο manet

pergis: ρήμα

immatura: επιθετικός προσδιορισμός στο mors

mors: Y στο manet

longa: επιθετικός προσδιορισμός στο servitus

servitus: Y στο manet

manet: ρήμα
[1] Άλλη σύνταξη που δεν την προτιμώ: essem: ρήμα, (ego): εννοούμενο υποκείμενο ρήματος, libera: κατηγορούμενο στο εννοούμενο υποκείμενο ego, mortua: επιρρηματικό κατηγορούμενο του χρόνου στο εννοούμενο υποκείμενο ego

ΔΕΥΤΕΡΕΥΟΥΣΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΕΥΘΕΙΕΣ ΕΡΩΤΗΜΑΤΙΚΕΣ

Num... veni et captiva... sum? = Δύο ευθείες ερωτηματικές προτάσεις κρίσεως ολικής άγνοιας, απλές. Εισάγονται με το num, επειδή περιμένουμε αρνητική απάντηση και εκφέρονται με ΟΡΙΣΤΙΚΗ, γιατί εκφράζουν κάτι το πραγματικό.

in hoc... traxit? = Ευθεία ερωτηματική πρόταση κρίσεως ολικής άγνοιας, απλή. Δεν εισάγεται με κανένα μόριο, επειδή θέλουμε να δώσουμε έμφαση. Εκφέρεται με ΟΡΙΣΤΙΚΗ, γιατί εκφράζει κάτι το πραγματικό.

ut primum... viderem = δευτερεύουσα επιρρηματική συμπερασματική πρόταση. Εισάγεται με τον ut, γιατί είναι καταφατική και εκφέρεται με ΥΠΟΤΑΚΤΙΚΗ, γιατί στη λατινική το αποτέλεσμα θεωρείται υποκειμενική κατάσταση, χρόνου παρατατικού, γιατί η πρόταση εξαρτήσεως εκφέρεται με οριστική ιστορικού παρακειμένου (traxit). Προηγείται η δεικτική φράση in hoc. Αναφέρεται στο παρελθόν.

qui... terram? = Ευθεία ερωτηματική πρόταση κρίσεως, μερικής αγνοίας, που εισάγεται με το ερωτηματικό επίρρημα qui, εκφέρεται με ΟΡΙΣΤΙΚΗ παρακειμένου και δηλώνει το πραγματικό.

quae... genuit = δευτερεύουσα αναφορική επιθετική προσδιοριστική πρόταση, προσδιορίζει το terram .Εκφέρεται με ΟΡΙΣΤΙΚΗ παρακειμένου και δηλώνει πραγματικό γεγονός.

atque... aluit = δευτερεύουσα αναφορική επιθετική προσδιοριστική πρόταση, προσδιορίζει το terram. Εκφέρεται με ΟΡΙΣΤΙΚΗ παρακειμένου και δηλώνει πραγματικό γεγονός.

non tibi... cecidit? = Ευθεία ερωτηματική πρόταση κρίσεως ολικής άγνοιας, απλή. Δεν εισάγεται με κανένα μόριο, επειδή θέλουμε να δώσουμε έμφαση. Εκφέρεται με ΟΡΙΣΤΙΚΗ, γιατί εκφράζει κάτι το πραγματικό.

quamvis... perneveras = Δευτερεύουσα επιρρηματική παραχωρητική πρόταση, εκφράζει μια υποθετική κατάσταση που, κι αν δεχτούμε ότι αληθεύει, δεν αναιρεί το περιεχόμενο της κύριας πρότασης. Εισάγεται με τον παραχωρητικό σύνδεσμο quamvis, επειδή ακολουθεί επίθετο, και εκφέρεται με ΟΡΙΣΤΙΚΗ. Η σύνταξη του παραχωρητικού συνδέσμου quamvis με ΟΡΙΣΤΙΚΗ είναι κυρίως ποιητική ή μετακλασική.

Cur... succurrit? = Ευθεία ερωτηματική πρόταση κρίσεως, μερικής αγνοίας, που εισάγεται με το ερωτηματικό επίρρημα cur, εκφέρεται με ΟΡΙΣΤΙΚΗ παρακειμένου και δηλώνει το πραγματικό..

cum.... fuit » = δευτερεύουσα χρονική πρόταση. Εισάγεται με τον καθαρά χρονικό cum και εκφέρεται με ΟΡΙΣΤΙΚΗ ιστορικού παρακειμένου, γιατί η πράξη μας ενδιαφέρει μόνο από άποψη χρόνου.

ego nisi peperissem = δευτερεύουσα υποθετική πρόταση. Εισάγεται με το nisi και εκφέρεται με ΥΠΟΤΑΚΤΙΚΗ υπερσυντελίκου.

Υπόθεση Υποτακτική υπερσυντέλικου (Non peperissem)

Απόδοδη Υποτακτική παρατατικού (non oppugnaretur)

Πρόκειται για β΄ είδος, αντίθετο προς το πραγματικό, η υπόθεση αναφέρεται στο παρελθόν και η απόδοση στο παρόν.

nisi... haberem = δευτερεύουσα υποθετική πρόταση. Εισάγεται με το nisi, εκφέρεται με ΥΠΟΤΑΚΤΙΚΗ παρατατικού.

Υπόθεση Υποτακτική παρατατικού (nisi haberem)

Απόδοδη Υποτακτική υπερσυντέλικου (mortua essem)

Πρόκειται για β΄είδος, αντίθετο προς το πραγματικό στο παρόν και μέλλον

si pergis = δευτερεύουσα υποθετική πρόταση. Εισάγεται με το si και εκφέρεται με ΟΡΙΣΤΙΚΗ ενεστώτα.

Υπόθεση Οριστική ενεστώτα (si pergis)

Απόδοση Οριστική ενεστώτα (manet)

Πρόκειται για α΄ είδος, το πραγματικό, ανοιχτή υπόθεση στο παρόν.

---

[1] Όσο εχθρική και απειλητική κι αν ήταν η διάθεσή σου όταν έφτασες